Sørvágur og sørvingar I

Útgávudagur:     14/12-1995
ISBN nr:            99918-934-1-5
Stødd:                 512 bl.s.

Skreyt innbundin.

Útseld frá forlagnum.
 
 
 
 
 
 

Eitt brot úr bókini:
 

NAKRAR HUGLEIÐINGAR UM SØRVÁG

Søgnin sigur at norðbúgvin "Sørli" bygdi Sørvág fyrst, tað er væl møguligt, men eingi prógv eru tó funnin fyri tí. Summir siga, at hann nevndist "Servin", men har heldur m.a. Mikkjal á Ryggi, at teir munnu hava blanda við Severin Fohrman, dani, ið mitt í 1600-talinum keypti jørðina í Sørvági frá Benkenstockunum, og sum stutt eftir seldi alla jørðina aftur; hann var av føroyingum róptur "Servin". Tað er væl hugsandi, at bland er komið í sagnirnar har. Sørli skuldi eiga tríggjar døtur: "Ytra", "Notra" og "Sutra", og býtti hann jørðina í bygdini ímillum tær, í tað triðingsbýti, ið enn er. Men tann parturin av søgnini man vera lítið eftirfarandi. At haganøvnini koma av ættunum: norður og suður, fyri Norður-og Suðurtriðing, man fáður ivast í, og Úttriðingur hevur so fingið sítt navn av, at hann er uttastur ella gongur út í hav. Nær Sørvágur er bygdur er ilt at siga, summir halda, at landið var býtt sundur longu við landnámi, ella stutt eftir, um ár 900. Onkur heldur um ár 1000. Mikkjal á Ryggi nevnir í Miðvinga søgu, at tað er ikki líkt til at Miðvágur er "landnámsbygd" ella garður, men er bygd seinni. Hetta sigur okkum, sum eisini Kjartan Danielsen førir fram í bók síni "60 tals systemet og det Færøske landnam", at roknast má við, at landnámsgarðarnir í Vágum hava verið: Sandavágur, Sørvágur og Bøur. Har tær 180 merkurnar í Vágum hava verið javnt býttar millum bygdirnar, á 60 Mk. hvør. T.v.s. at Bøur, sum í dag bert hevur 18 Mk. hevur átt allan norðara partin á Vágoynni, men hevur seinni mist stóran part av síni jørð, har kunnu vera fleiri grundir, t.d. at kongsjørð er umløgd til hinar bygdirnar, við tað at festarnir hava búð har o.l. Vert er at geva gætur, at løgmaður seinni búði í Sandavági og prestur í Miðvági; tað hevur óivað ikki havt lítið at týða í tí sambandi. Jørðin sum í dag hoyrir til Miðvágs, hevur so upprunaliga verið nøkunlunda javnt býtt millum hinar bygdirnar, tað norðasta hava bíggjarmenn havt, meðan sørvingar og sandavágsmenn hava havt hvør sína helvt av restini. Tað ið eisini, hugsi eg, loysir gátuna, ið fólk leingi hava trætst um, hví tað stóra vatnið í Vágoynni kallast "Sørvágsvatn". Um tað er rætt, at Miðvágur ikki var landnámsbygd, sum jú Mikkjal á Ryggi grundgevur væl í síni Miðvinga søgu, tá hann nevnir t.d. um tað "gomlu gøtuna" til Sørvágs, ið gekk niðan á gøtuna frá Sandavági, heldur enn beinleiðis, hvat hon ikki gjørdi fyrr enn seinni o.s.fr. So má jarðarbýtið hava verið sum áðurnevnt. Men so hevur Vatnið jú ligið alt sum tað er í Sørvágs haga, so er tað heldur ikki løgið, at tað varð rópt "Sørvágsvatn". Her er vert at viðmerkja, at ikki í einum einasta gomlum skjali kanst tú finna  navnið "Leitisvatn", ið summir nú kalla Vatnið, men í skjølum heilt aftur í 1600-talið, verður Vatnið antin rópt "Vandet mellem Midvaag og Sørvaag", "Det Store vand mellem..." ella oftast "Sørvaags-vandet". Hetta nevni eg bara, ikki tí, um onkur vil kalla Vatnið okkurt annað, so má tað vera teirra søk.
  Viðvíkjandi bygdanavninum, so halda summir, at tað kemur av tí nógva sandinum, sum norðbúgvarnir nevndu "seyr", so at bygdin upprunaliga hevur itið "Seyrvágur", tað fatan hugsi eg teir flestu fornfrøðingarnir hella til. Tað verður sagt, at summir fyrst í tríatiárunum og í fýratiárunum byrjaðu at nevna Sørvág fyri "Seyrvág", og fekk hetta frá tí "almenna" góða undirtøku í nøkur ár, við tað at øll skjøl og stempul hjá m.a. Sørvágs Sjúkrakassa, Arbeiðsmannafelagnum, kommununi og fleiri vinnufyritøkum frá teirri tíðini vóru merkt "Seyrvágur" og gongur hetta eisini aftur nógva aðrastaðni frá tí tíðini, men seinni eru menn í bygdini tíbetur farnir frá hesum aftur og nýta nú gamla vakra navnið Sørvágur, og man tann einfaldasta grundin, hugsi eg sjálvur, vera hon, at Sørvágur er vakrari enn "Seyrvágur", sum í okkara oyrum ljóðar bæði fremmant og enntá óføroyskt, tað skurrar sum sagt verður. Men um vit so hella til tað fatan, at navnið stavar frá "seyr", sandinum, so eru tó eingi prógv fyri tí, og má hetta tí bert standa sum eitt ástøði, og als ikki sum nakar veruleiki, tí tað veit einfalt eingin í dag. Hví eitur tá t.d. Sandavágur, sum eisini var landnámsbygd so ikki "Seyrvágur" = Sandavágur, um navnið stavar frá "seyr" = sandinum ? Her er okkurt, ið ikki samsvarar, hugsi eg. Tá er søgnin, at maðurin, ið bygdi Sørvág fyrst, æt Sørli, líka eftirfarandi, ella líka óeftirfarandi, um tú vilt. Tað einasta vit vita við vissu er, at tey síðstu 600 árini kann tað skjalprógvast, at bygdin hevur itið "Sørvágur" við Ø. Eg havi eisini ta fatan, at málfrøðingar í dag eru samdir um, at navnið, sum vanliga verður nýtt og sum í longri tíð hevur verið nýtt, eigur at vera viðurkent sum rætta navnið. Tað kann eisini nevnast, at eldri sørvingar altíð hava verið sera harmir um hetta "óskilið" ikki at nevna bygdina við sínum rætta navni, sum okkara forfedrar hava nýtt í øldir, men tíbetur er hetta, sum funnið var uppá í tríati/fýratiárunum, nú fána burtur aftur og hevur ikki vunnið frama millum bygdarfólkið.
  At menn hava sett seg niður í Sørvági er einki at undrast á, Sørvágsfjørður er náttúruhavn og Sørvágur liggur inni í einum væl vardum firði, sum norðbúgvarnir eisini vóru vanir við úr Noregi og hava teir tí trygt kunna lagt síni langskip á vánni her.
  Útgravingar síðst í fimtiárunum og fyrst í sekstiárunum hava víst, at teir fyrstu, sum búsettu seg her, búðu uttanfyri Kirkjuánna og eru fleiri toftir funnar har, m.a. har gamla fimleikarhøllin er og svimjihylurin og oman í nýggja kirkjugarðin. Onkur heldur, at grundin til, at tey fyrstu búsettu seg har úti, er, at tað við fyrsta eygnakast er tað staðið í bygdini, har tað lívir móti øllum veðri. Men seinni fluttu fólk millum áirnar Kirjuá og Stórá at búgva, og er tað har tann gamla kenda bygdin seinni stóð. Tað vísir seg eisini, at har millum áirnar er ógvuliga veðurgott, sjálvt um tað sýnist opið fyri, hetta eru menn sjálvandi komnir eftir upp gjøgnum tíðina, og búsettu seg tí har seinni. Annars eru toftir eisini funnar úti á Kettusnøklunum rópt, og eitt pláss stutt heimanfyri har, nevnist úti á Toft, og sigur navnið seg sjálvt. Har kundi tað hugsast, at tann ella teir, ið hava átt Úttriðing hava búð á síni egnu jørð, sjálvt um vit vita, at øll bygdin seinni var heimrust, t.v.s. felagsogn fyri allar hagapartarnar, men hetta kundi, sum sagt, verið tekin um, at bygdin møguliga einaferð hevur verið býtt í tríggjar býlingar, men hetta eru tó bert gitingar. Bygdapartarnir heimi í bygdini hava óivað verið "Norð í húsi" og "Yviri í húsi", meðan býðlingurin úti á Toft, óivað hevur itið "Úti við Garð" ella okkurt líknandi. Nøkur gomul skifti tíðliga í 1700-talinum vísa klárt, at Úttriðingur fyrr hevur verið róptur "Garðshagi" ella líknandi, við "Garð" navninum uppií. (Sí m.a. skifti frá 14.10.1718).
  Tað sum eisini er vert at hugsa um, er, hvussu tað ber til, at fyrsti kirkjugarðurin/ gravstaðið (sí um tað undir Hús 9) hevur verið millum áirnar, har bygdin seinni kom at vera, meðan hann seinni var fluttur út um Kirkjuánna, har bygdin áður hevði verið. Óivað er tað so, at fólk helst vildu hava gravstaðið passaliga langt burtur frá húsum.
  Í 900-11/1200 hugsi eg, at bygdin hevur verið uttanfyri kirkjuánna. Í 12/1300-talinum er líkt til, at bygdin er flutt millum áirnar, og hevur tá ein býlingur eisini verið úti á Toft og út eftir tann vegin út á Kettusnøklarnar, har toftir eru funnar, tá grivið hevur verið út fyri sethúsum tíðliga í 1900-talinum (sí u. Hús 103 og 110). Hesin býlingur úti á Toft er so útdeyður antin í 1300-talinum ella í 1500-talinum. Í 16, 17 og 1800-talinum hugsi eg, at bygdin bara hevur verið millum áirnar. Onkur heldur at býlingurin úti á Toft og út tann vegin, møguliga eru útdeyðir av svartadeyða, ið var í 1349/50 og hava fólk tí ikki tora at búsett seg aftur har í gamlari tíð. Sambært teimum, ið funnu hesar toftirnar, so hildu teir, at tær stavaðu ikki seinni enn frá 1500-talinum. Tað er ikki fyrr enn í seinnu helvt av 1800-talinum, at fólk fluttu út aftur um Stórá at búgva.
  Um fólkatalið áðrenn 1801 er ilt at meta um, tí vit hava einfalt ikki nøvnini á øllum teim fólkum, ið tá livdu, tí tað er langt frá, at skifti eru eftir øll, tí er tað sera trupult at finna navnið á nógvum fólkið fyri hesa tíð, tó nógv kann finnast á ymiskan hátt. Søgnin sigur, at í 1600-talinum vóru bert 7 hús í Sørvági, og Paulina í Búðini (1853-1947) visti at siga frá teim gomlu, at í 1700-talinum vóru 11 hús í Sørvági, og samsvarar hetta sera væl við tær skrivligu keldurnar. Vit kunnu soleiðis sláa fast, at Sørvágur hevur verið ein sera lítil bygd. Í 1801 eru bert 86 fólk í bygdini og 19 hús, og út frá teimum upplýsningum, ið eg havi, hevur fólkatalið verið nøkunlunda tað sama í 1700-talinum, meðan tað í 1600-talinum klárt hevur verið minni, kanska ikki meir enn 50 og í 1500-talinum er líkt til, at tað neyvan hava verið stórt meir enn eini 30-40 fólk í bygdini. T.d. í Jarðarbókini fyri 1584 eru bert 3 bøndur, t.v.s. ein til hvønn hagan, og hava teir eisini havt búgvandi í smáum kroysum eini 10-12 húskallar og arbeiðskonur hvør.
  Í 1801 búgva 482 fólk í Vágum og Mykinesi og er Sørvágur tá tann minsta bygdin av teim størru bygdunum. Býti er hetta:
Bygd:                          Fólk:     Hús:
Sandavágur:                110         23
Miðvágur:                   145         36
Sørvágur:                    86         19
Bøur/Gásadalur:           66         13
tilsamans:                    407
Mykines:                     75         17
Tilsamans:                 482 (Vágar og Mykines)

Seinni fór Sørvágur at taka seg fram, og í 1890 kom hann upp um hinar báðar størru bygdirnar (Miðvág og Sandavág) í fólkatali, og hevur Sørvágur síðani havt munin og nú hevur Sørvágur gott 100 fólk fleiri enn næsta bygdin Miðvágur.

Við fólkateljingina 1966 og 1970 er býti millum bygdirnar í Vágum hetta:
Bygd:                      1966:      1970:
Sandavágur:              663         649
Miðvágur:                 803         802
Vatnsoyrar:                 39           51
Sørvágur:                 928          957
Bøur:                         33            36
Gásadalur:                 32            26
Mykines:                   92            63
Tilsamans:            2.590       2.584

  Eg skal her nevna fólkatalið í Sørvági við fólkateljingarnar, ið verið hava í 1800-talinum:
Ár:                         Fólk:         Hús:
1801:                         86           19
1814:                         85           24
1821:                       101           30
1822:                       104           30
1826:                       108           29
1834:                       124           29
1840:                       140           30
1845:                       143           32
1850:                       157           33
1855:                       163           34
1860:                       191           38
1870:                       224           42
1880:                       304           51
1890:                       359           65

Nøkur tøl í 1900-talinum:
Ár:                         Fólk:         Hús:
1901:                      436            73
1906:                      433            81
1935:                      755
1945:                      776
1966:                      928
1970:                      957
1972:                      952
1974:                      988
1975:                      973          292
1994:                      913          340 (50 hús standa tóm, 75 húsum býr bert eitt fólk í).

Stóri vøksturin í fólkatalinum í Sørvági í 1800-talinum, sigst at koma av, at Sørvágur tá var roknaður sum eitt óvanliga gott útróðrarpláss, søgnin sigur, at í Sørvági nýttist einum bert tráðu og pott fyri at klára seg. Hetta gjørdi, at nógvir avbygdamenn settu seg niður her, fleiri komu við stórum húski, sum vit koma at síggja, tá ið vit gjøgnumganga ættirnar.
  Eftir 1900 er tað ein royndur lutur, at fólkatalið er vaksið til uml. 1000 fólk. Í 1980-unum segðist fólkatalið í bygdini eitt skifti at vera omanfyri 1000, men tað er so við stóru fólkafráflytingini, ið nú hevur verið, komi niður um fólkatalið í 1966.
  Annars kunnu vit síggja, at ómetaliga nógv, ið fødd eru í Sørvági, eru flutt av bygdini gjøgnum alla 20-indu øld. Serliga til Havnar og niður til Danmarkar.

..........